Nieprawidłowości w wydawaniu kwot
Kto odpowiada za nieprawidłowości w wydatkowaniu kwot zapisanych w funduszu sołeckim?
Zgodnie z art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 2004 r. o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych (Dz. U. z 2005 r. Nr 14, poz. 114 z późn. zm.), naruszeniem dyscypliny finansów publicznych jest dokonanie wydatku ze środków publicznych bez upoważnienia albo z przekroczeniem zakresu upoważnienia. Realizacja wydatków bez upoważnienia to na przykład dokonanie wydatku na zadanie (przedsięwzięcie) nie ujęte w funduszu sołeckim.
W przypadku dokonania wydatków wbrew treści uchwały budżetowej (obejmującej fundusz sołecki) odpowiedzialność za tak dokonane wydatki niewątpliwie będzie ponosić wójt (burmistrz, prezydent miasta), jako dysponent środków publicznych zapisanych w funduszu sołeckim, o ile spełnione zostaną pozostałe przesłanki odpowiedzialności określone w szczególności w art. 19-28 ustawy z dnia 17 grudnia 2004 r. o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych.
Wójt może samodzielnie podejmować decyzje dotyczące wydatkowania środków zapisanych w funduszu sołeckim, może też upoważnić pracownika urzędu gminy do dokonywania takich wydatków. Wówczas odpowiedzialność ponosi dodatkowo również taki pracownik. Taką odpowiedzialność może również ponosić skarbnik gminy, jeżeli dokonuje kontrasygnaty czynności prawnych (lub wykonuje techniczne dyspozycje wydatkowania środków) niezgodnych z zadaniami (przedsięwzięciami) określonymi w funduszu sołeckim lub z zasadami rachunkowości.
W praktyce w statutach jednostek pomocniczych czasami określa się zasady dysponowania funduszem sołeckim (lub innymi środkami przekazywanymi w ramach budżetu gminy sołectwu) przez organy sołectwa (w szczególności przez sołtysa). Wprawdzie uprawnienia organów jednostki pomocniczej do prowadzenia gospodarki finansowej w ramach budżetu gminy zasady powinien określać statut gminy, a nie statut jednostki pomocniczej (art. 51 ust. 3 ustawy o samorządzie gminnym), ale zamieszczenie takiej materii w statucie sołectwa nie powinno prowadzić do jego nieważności. Podobne stanowisko zajęło Kolegium Regionalnej izby Obrachunkowej w Krakowie w uchwale z dnia 2 września 2009 r. Nr KI-411/209/09.
Tym samym należy stwierdzić, że jeżeli kwoty określone w funduszu sołeckim pozostawia się do dyspozycji organom sołectwa, a zakres „dyspozycji” oznaczałby upoważnienie do ich wydatkowania przez sołtysa, wówczas należy wskazać na ponoszenie dodatkowej odpowiedzialności przez sołtysa, z tytułu ewentualnego naruszenia dyscypliny finansów publicznych. Należy przy tym wyraźnie wskazać, że takie założenie jest akceptowalne pod warunkiem udzielenia sołtysowi w statucie jednostki pomocniczej (lub nawet w statucie gminy) upoważnienia do dysponowania środkami finansowymi pozostającymi w dyspozycji tejże jednostki (np. w szczególności właśnie dysponowania funduszem sołeckim).
Sołtys jest bowiem organem wykonawczym jednostki pomocniczej i jednostkę tę należy zaliczyć – w związku z tym, że jej gospodarka finansowa opiera się na budżecie gminy – do sektora jednostek finansów publicznych. Tym samym zgodnie z art. 4 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 2004 r. o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych, osoba wchodząca w skład organu jednostki otrzymującej środki publiczne lub gospodarująca środkami publicznymi podlega odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych. Nawet przy założeniu, że jednostka pomocnicza gminy nie jest jednostką sektora finansów publicznych, to i tak otrzymawszy środki publiczne (w postaci np. funduszu sołeckiego), przy ich wydatkowaniu – zgodnie z art. 4 pkt 4 ustawy z dnia 17 grudnia 2004 r. o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych, osoby gospodarujące środkami publicznymi przekazanymi jednostkom niezaliczanym do sektora finansów publicznych.
Odpowiedzialność sołtysa będzie miała miejsce wówczas, gdy dokona on wydatków niezgodnie z treścią uchwały budżetowej lub zasadami gospodarki finansowej.
Odpowiedzialność sołtysa może być wyłączona w razie wydatkowania środków zapisanych w funduszu sołeckim, co do których sołtys przed dokonaniem wydatku zgłosił pisemne zastrzeżenia i otrzymał pisemne potwierdzenie zebrania wiejskiego co do wydatkowania danych środków. Stosownie do art. 29 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 2004 r. o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych „osoba, która naruszyła dyscyplinę finansów publicznych wskutek wykonania uchwały organu wykonującego budżet lub plan finansowy jednostki sektora finansów publicznych albo jednostki niezaliczanej do sektora finansów publicznych otrzymującej środki publiczne lub zarządzającego mieniem tych jednostek, nie ponosi odpowiedzialności, jeżeli przed wykonaniem uchwały zgłosiła pisemnie zastrzeżenie i, pomimo tego zastrzeżenia, otrzymała pisemne potwierdzenie wykonania uchwały lub uchwała nie została uchylona albo zmieniona; w tym przypadku odpowiedzialność ponosi każdy z członków organu, który podpisał się pod pisemnym potwierdzeniem wykonania uchwały, a przy braku takiego dokumentu – każdy z członków organu, który nie zgłosił sprzeciwu do uchwały, która nie została uchylona albo zmieniona”.
Poza odpowiedzialnością za naruszenie dyscypliny finansów publicznych, osoba, która np. sfałszowałaby dokument potwierdzający dokonanie wydatku na określony cel, a który to wydatek w rzeczywistości nie miał miejsca, a więc podrobiła bądź przerobiła fakturę lub też mając świadomość podrobienia (przerobienia) faktury skorzystała z tego dokumentu – podlega odpowiedzialności karnej. Gmina będzie mogła również dochodzić od takiej osoby odszkodowania w drodze postępowania cywilnego (odpowiedzialność cywilna).
O odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) lub sołtysa z zakresu finansów samorządu terytorialnego orzekają w pierwszej instancji regionalne komisje orzekające przy regionalnych izbach obrachunkowych (art. 46 pkt 4 ustawy z dnia 17 grudnia 2004 r. o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych).
Powyższa odpowiedź stanowi część opinii prawnej sporządzonej na zlecenie Stowarzyszenia Liderów Lokalnych Grup Obywatelskich przez dr Kazimierza Bandarzewskiego z Katedry Prawa Samorządu Terytorialnego Uniwersytetu Jagiellońskiego.