Osobom zainteresowanym problematyką wspólnot gruntowych polecamy odwiedzenie strony wspolnotygruntowe.pl

Strona prowadzona jest przez Stowarzyszenie Aktywni, które oferuje bezpłatną pomoc w zakresie reaktywacji i prowadzenia wspólnot gruntowych.

Kwestia funkcjonowania wspólnot gruntowych dotyczy w odmiennym stopniu różnych obszarów Polski. Na samym Mazowszu wyodrębnionych jest ponad 1500 wspólnot gruntowych. Ich bolączką jest fakt nie posiadania listy właścicieli, co uniemożliwia efektywne dysponowanie majątkiem. Poradnictwo świadczone przez Stowarzyszenie Aktywni może być pomocne dla sołectw, w których mieszkańcy pragną wyjaśnić status swojej wspólnoty gruntowej, tak aby w przyszłości istniała możliwość np. wykorzystania terenu wspólnoty w inwestycjach finansowanych z funduszu sołeckiego. Kontakt do Stowarzyszenia Aktywni:

Stowarzyszenie Aktywni, Gąsawy Rządowe 111C, 26-502 Jastrząb
tel: 663 436 836
e-mail: stowarzyszenie.aktywni@gmail.com

Polecamy również zapoznanie się z wydanym przez stowarzyszenie podręcznikiem Reaktywacja i zarządzanie wspólnotami gruntowymi dostępnym po kliknięciu poniższego obrazka lub TUTAJ.

Podstawowe informacje na temat wspólnot gruntowych można znaleźć również w artykule z Krakowskiego Rynku Nieruchomości nr 5 z 2010 roku TUTAJ.

Urządzenia zostały oddane sołectwu przez gminę w użytkowanie na podstawie umowy użyczenia. W tym roku sołectwo prosi gminę o zrobienie ogrodzenia terenu placu zabaw (nie ze funduszu sołeckiego). Czy możemy ogrodzić plac zabaw, który znajduje się na terenie wspólnoty gruntowej?

Odpowiedź:

Wspólnota gruntowa to nieruchomość stanowiąca przedmiot współwłasności o pewnych szczególnych cechach. Jej istotą jest uprawnienie do korzystania ze wspólnego gruntu, służącego mieszkańcom danej miejscowości tylko z tego powodu, że są jej mieszkańcami. Przepisy dotyczące wspólnot gruntowych zostały uregulowane w ustawie z dnia 29 czerwca 1963 roku o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych (Dz.U. z 1963 Nr 28 poz. 169)
Zgodnie z art.1 ust.1 Ustawy, wspólnotami gruntowymi podlegającymi zagospodarowaniu w trybie i na zasadach określonych w ustawie są nieruchomości rolne, leśne oraz obszary wodne. Zgodnie z art. 8 ust. 2 wykaz uprawnionych do udziału we wspólnocie gruntowej oraz wykaz obszarów gospodarstw przez nich posiadanych i wielkość przysługujących im udziałów we wspólnocie ustala starosta w drodze decyzji. Dla obszarów gmin projekty takich wykazów sporządzają wójtowie (burmistrzowie, prezydenci miast), a udziały poszczególnych uprawnionych we wspólnocie gruntowej określa się w idealnych (ułamkowych) częściach (art. 9 ust.1).

W świetle przepisów Ustawy o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych, wspólnota gruntowa jest nieruchomością należącą w częściach ułamkowych do mieszkańców danej wsi, a więc gruntem prywatnym, a nie publicznym. Gmina nie może więc dokonywać działań na prywatnym terenie bez podstawy prawnej nawet jeśli znajduje się na nim plac zabaw, zakupiony ze środków gminnych.

Gmina powinna więc zawrzeć umowę z współwłaścicielami wspólnoty gruntowej, w której wspólnota użyczy, czy wynajmie grunt pod plac zabaw. Utrzymanie placu zabaw jest zadaniem własnym gminy na podstawie art. 7 ust. 1 pkt. 10. Gmina nie może bez umowy ogrodzić terenu, nawet jeśli jest on wykorzystywany jako plac zabaw, ponieważ z punktu widzenia prawa byłoby to działanie na cudzym gruncie, nie mające uzasadnienia w istniejących przepisach. Dopiero zawarcie umowy o np. użytkowanie gruntu na którym stoi plac zabaw, pozwoli gminie ogrodzić ten teren.

Spotkanie zostało zorganizowane przez Krajowe Stowarzyszenie Sołtysów, tradycyjnie otworzył je senator Ireneusz Niewiarowski, pełniący również funkcję prezesa KSS. Senator zachęcał do dyskusji i wymiany często bardzo różnych doświadczeń i opinii. Stawiając pierwsze pytania zapytał, czy z ustawa faktycznie przyczynia się do aktywizowania społeczności lokalnych oraz czy minęło już na tyle dużo czasu, że warto rozpocząć prace nad nowelizacją Ustawy o funduszu sołeckim. Ireneusz Niewiarowski stwierdził, że niewątpliwie pozytywnym wskaźnikiem jest fakt, że w 2010 roku przybyło  gmin, które podjęły uchwałę o wyodrębnieniu funduszu sołeckiego, jak również zmalała liczba gmin, które nie podjęły żadnej uchwały w tej sprawie.

Obywatelski punkt widzenia

Obywatelską perspektywę patrzenia na fundusz sołecki z ramienia Stowarzyszenia Liderów Lokalnych Grup Obywatelskich przedstawiła Barbara Klimek,  podkreślając, że w realizowaniu funduszu najważniejsze są nie instytucje i procedury  tylko mieszkańcy, dla których cały mechanizm został stworzony. Przedstawicielka SLLGO stwierdziła również, że dziś jest za wcześnie, żeby oceniać efekty wprowadzenia funduszu sołeckiego, ponieważ nie zakończył się jeszcze pełny cykl: przyjęcie uchwały-uchwalenie i złożenie wniosku-realizacja działania- rozliczenie i wypłata zwrotów. O realizacji i rozliczeniu pierwszych zadań będzie można mówić za rok, zaś o długofalowym efekcie związanym z aktywnością i poczuciem sprawstwa mieszkańców, będzie można dyskutować dopiero za kilka lat.

Z perspektywy wójta

Andrzej Olszewski, wójt gminy Aleksandrów Kujawski  mówiąc z perspektywy osoby stojącej na czele gminy, która przyjęła fundusz sołecki, stwierdził że fundusz to korzyści, korzyści, korzyści i problemy. Odnosząc się do zapisów ustawowych stwierdził  to dobrze, że ustawa jest krótka i nie uściśla pewnych kwestii – nie zawiera na przykład  katalogu możliwych zadań. Jak pokazuje doświadczenie, tworzenie przykładowego katalogu powoduje często, że jest on traktowany jako katalog zamknięty. Mówiąc o oszacowaniu kosztów zadań we wnioskach wójt Olszewski powiedział, że nie powinny to być szczegółowe kosztorysy, a jedynie właśnie szacunkowe koszty. Odnosząc się do propozycji nowelizacji ustawy Andrzej Olszewski stwierdził, że jest na to za wcześnie, że najpierw należy zebrać więcej doświadczeń i dobrych praktyk.

Dobre praktyki

Kolejną część spotkania stanowiła prezentacja różnego rodzaju realizowanych w Wielkopolsce dobrych praktyk związanych z funduszem sołeckim:

Sylwester Jóźwiak, dyrektor Gimnazjum w Rysinach,  opowiedział o tym, jak w jego gminie wykorzystuje się fundusz sołecki w połączeniu z innymi programami i źródłami finansowania – przede wszystkim z  Wielkopolską Odnową Wsi oraz prężnie działającym stowarzyszeniem. Działania finansowane z funduszu sołeckiego są dzięki temu wpisane w szerszą strategię rozwoju gminy, zachęcają również do jeszcze większego zaangażowania mieszkańców gminy Rysiny.

Dariusz Mikołajczyk sołtys Głodna (gmina Rakoniewice) opowiedział o partnerstwie, które powstało w jego gminie między sołectwami w celu zorganizowania wspólnej, dużej imprezy z okazji Dnia Dziecka. Każde z sołectw złożyło oczywiście osobny wniosek do funduszu sołeckiego, mając jednak na uwadze, że festyn będzie wspólny. Dzięki temu udało się zorganizować dużo ciekawszą i bogatszą imprezę, jak również zintegrować ze sobą mieszkańców czterech sąsiadujących ze sobą wsi – zarówno dzieci, jak i dorosłych.

Iwona Kleszczewska z  Departament Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich Urzędu Marszałkowskiego Województwa Wielkopolskiego opowiedziała o dwóch realizowanych w Wielkopolsce programach – Wielkopolska Odnowa Wsi oraz Pięknieje Wielkopolska Wieś. Oba wpisują się doskonale w rozwój funduszu sołeckiego, stanowiąc doskonałe narzędzia zachęcania mieszkańców sołectw do podejmowania działań na rzecz swoich wsi.

Następnie wystąpiła Anna Wieczorek, reprezentująca w Wielkopolsce Centrum Aktywności Lokalnej, która podkreśliła, że naprawdę warto dawać mieszkańcom możliwość wypowiedzenia się, że to jest właśnie najistotniejszy aspekt funduszu sołeckiego.  Następnie prelegentka opowiedziała o konkursie imienia Heleny Radlińskiej, zachęcając do zgłaszania aktywnych i zasłużonych dla lokalnych społeczności sołtysów. Wśród dotychczasowych laureatów i laureatek konkursu znalazły się bowiem osoby reprezentujące bardzo zróżnicowane środowiska, nie było wśród nich jeszcze nigdy sołtysa. Anna Wieczorek przypomniała również, że to właśnie Helena Radlińska zakładała Kółka Rolnicze.

Liczy się proces, nie tylko efekt

Dr Ryszard Kamiński, prezes Forum Aktywizacji Obszarów Wiejskich w swoim wystąpieniu skoncentrował się przede wszystkim na tym,  że fundusz sołecki wspiera zasadę pomocniczości, na której oparty został system polskiego samorządu. Zaznaczył również, że zmiany na polskiej wsi powinny być wprowadzanie na miarę faktycznych możliwości, że lokalnym wspólnotom trzeba dać czas, aby same dorosły do pewnych rozwiązań.  Polska wieś, jak podkreślił Ryszard Kamiński, zmienia się niezwykle szybko, rolnictwo, które jeszcze niedawno stanowiło podstawę utrzymania obecnie schodzi na dalszy plan. Na wsi osiedla się coraz więcej osób z różnych środowisk tworząc nowe, różnorodne społeczności. Fundusz sołecki pomaga uwydatnić rolę sołtysa i najprawdopodobniej spowoduje, że ta funkcja zacznie być bardziej poważana. Równocześnie nawet najlepszy sołtys czy wójt, nie może zapominać o tym,  że dialog z mieszkańcami trwa stale i nie kończy się, a dopiero zaczyna po wyborach, że słuchanie potrzeb i konsultacje powinny trwać cały czas, aby to ludzie na bieżąco mogli podejmować decyzje na temat swojej miejscowości.  W funduszu sołeckim nie chodzi przecież o sam efekt, lecz również, a może przede wszystkim o proces dochodzenia do wspólnych decyzji i wspólnie wypracowanych efektów.

Proponowane zmiany w obowiązującej ustawie

Kolejny prelegent, Zenon Lewandowski przedstawił propozycje tego, co można zmienić w obowiązującej Ustawie o funduszu sołeckim.  Podkreślił przede wszystkim, że ustawa jest krótka i prosta, co jest jej ogromną zaletą. Wszelkie próby rozbudowania skończyć się bowiem mogą dodatkowymi komplikacjami  i pogorszeniem, a nie poprawą sytuacji.  Ewentualne zmiany dotyczyć mogą, na przykład, zwiększenia kwoty zwrotu poniesionych kosztów dla gmin najbiedniejszych, zwiększenia elastyczności procedury – na przykład umożliwienie dokonywania zmian we wniosku po 30 września, czy usunięcie zapisu pozwalającego na realizację działania jedynie na terenie danego sołectwa. Wszystkie zmiany należy jednak przemyśleć i możliwie szeroko skonsultować z zainteresowanymi środowiskami. Wydaje się jednak, że na zmienianie Ustawy, która obowiązuje przecież niecałe dwa lata, jest jeszcze zdecydowanie za wcześnie.

Plan rozwoju miejscowości

Jarosław Lisiecki opowiedział o tym, jak istotne jest planowanie rozwoju każdej wsi. Najbardziej rozpowszechnionym i najbardziej skutecznym narzędziem takiego planowania jest Plan Rozwoju Miejscowości, w którym zawiera się strategię rozwoju na lata, jak również określa projekty, które mogą i mają być zrealizowane w określonym, niedługim czasie. Nie chodzi oczywiście o to, żeby władze gminy same zadecydowały o tym, jak będą się rozwijać poszczególne wsie, nie chodzi również o to, by taką wizję wypracował sołtys wraz z radą sołecka. Dlatego warto zorganizować Grupę Rozwoju Miejscowości, w której wspólnie pracować  będą mieszkańcy, przedstawiciele władz i specjaliści.

Co mówi RIO

Prezes Regionalnej izby Obrachunkowej w Poznaniu, Grażyna Wróblewska krótko przedstawiła kwestie, związane z funduszem sołeckim, z którymi poznańska RIO miała dotychczas do czynienia. Jak podkreśliła prezes Wróblewska podkreśliła,  ponieważ realizacja funduszu sołeckiego dopiero się zaczyna, więc tak naprawdę nie ma jeszcze zbyt wielu pytań i odpowiedzi, nie ma zebranych doświadczeń w tej dziedzinie. Prezes Wróblewska zauważyła, że pojawiające się problemy, nie zawsze trafiają pod właściwy adres, zdarza się że RIO otrzymuje pytania, które wykraczają poza jej kompetencje. Z dokumentami poznańskiej Izby Obrachunkowej, które dotycząc funduszu sołeckiego, można zapoznać się tutaj.

Specjalizacja – wsie tematyczne

Wacław Idziak opowiedział o specyficznym sposobie rozwijania wsi, który staje się coraz bardziej popularny w Polsce, mianowicie o wioskach tematycznych . Opierając się na przykładach z własnego doświadczenia Wacław Idziak przedstawił pozytywne efekty, zarówno ekonomiczne, jak i społeczne, dotyczące całych społeczności oraz poszczególnych osób, przyjmowania przez wieś charakteru wioski tematycznej. Niewątpliwie wpływa to na rozwój, jak również na integrację mieszkańców wokół pewnego tematu.

Z województwa opolskiego

Wojewoda opolski, Ryszard Wilczyński w swoim referacie „Wieś przyszłości” oparł się na dotychczasowych doświadczeniach związanych z Odnową Wsi i projektach na przyszłość. Stwierdził, że w myśleniu o przyszłości, dziś bardzo zróżnicowanej, polskiej wsi chodzi o zbudowanie fundamentów stałego rozwoju, a nie nadrabianiu wszystkiego naraz. Obecnie w województwie opolskim realizowana jest akcja „Wieś przyszłości”, która ma być sposobem na realizację procesu zrównoważonej odnowy wsi w regionie. Rozwój dotyczyć będzie wielu  obszarów życia, w tym zapewnienia wszystkim mieszkańcom dostępu do internetu, jak również zapewnienia każdej wsi miejsca, w którym jej mieszkańcy mogą się spotykać.  Jak stwierdził wojewoda pieniędzy zawsze będzie za mało, żeby zrobić wszystko – zawsze trzeba wybrać co się robi. Fundusz sołecki jest zaś jednym z narzędzi, które uczą jak racjonalnie podejmować takie decyzje.

To bardzo dobrze, że fundusz sołecki wyciąga na światło dzienne różne braki – stwierdził  senator Niewiarowski podsumowując seminarium. Odnosząc się do zadanych przez siebie na początku pytań, powiedział, że zmiany w ustawie wydają się konieczne, jednak większość głosów twierdzi, że warto z wprowadzaniem tych zmian trochę zaczekać, zebrać więcej doświadczeń. Jako najistotniejsze działania wspierające wprowadzanie funduszu sołeckiego w polskich gminach, senator Niewiarowski podkreślił prowadzenie działań promujących funduszu o raz zbieranie i przedstawianie w przystępny sposób dobrych praktyk.

Wykaz gmin województwa łódzkiego, które w 2013 roku podjęły uchwałę o wyodrębnieniu lub niewyodrębnieniu funduszu sołeckiego na rok 2014 oraz które nie podjęły żadnej uchwały

Wykaz gmin w województwie łódzkim, które podjęły uchwałę o wyodrębnieniu lub niewyodrębnieniu funduszu sołeckiego na rok 2013 oraz które nie podjęły w tej kwestii żadnej uchwały

Wykaz gmin w województwie łódzkim, które podjęły uchwałę o wyodrębnieniu lub niewyodrębnieniu funduszu sołeckiego na rok 2012 oraz które nie podjęły w tej kwestii żadnej uchwały

Pismo WA 0100 1 Ł 10 2 Krajowej Rady Regionalnych Izb Obrachunkowych z dnia 23 lutego 2010 roku

Polecamy również artykuły:

Fundusz sołecki, a wspólnoty gruntowe – stanowisko KR RIO

Grunty gromady sołeckiej

oraz

streszczenie dyskusji na temat wspólnot gruntowych podczas seminarium Jak realizować fundusz sołecki w czerwcu 2010 roku

Pismo stanowi odpowiedź na zapytanie skierowane do KR RIO przez Sekretarza Stanu MSWiA, Tomasza Siemoniaka. Zapytanie dotyczyło możliwości realizowania na terenach należących do wiejskich wspólnot gruntowych przedsięwzięć z funduszu sołeckiego.

Krajowa Rada RIO stwierdziła przede wszystkim, że ocena zasadności przeznaczenia środków z funduszu sołeckiego na działanie w obrębie terenu wspólnoty gruntowej powinna dotyczyć  każdego pojedynczego przypadku. Ze względu na skomplikowany i różnorodny status tych ziem, nie da się wydać jednoznacznej opinii dotyczącej wszystkich wspólnot gruntowych.

Wspólnoty gruntowe są to nieruchomości rolne, leśne i obszary wodne (określone w art. 1 ust. 1 ustawy o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych z 29 czerwca 1963 r.), które stanowią przedmiot współwłasności osób uprawnionych do udziału we wspólnocie gruntowej (osoby fizyczne lub prawne posiadające gospodarstwa rolne).  Stan wielu wspólnot gruntowych do dnia dzisiejszego pozostaje nieuregulowany – konieczne jest ustalenie jaki jest charakter własności gruntów (wspólnota gruntowa, czy mienie gromadzkie). Z zapytaniem na ten temat należy zwrócić się do odpowiedniego organu, w tym wypadku starosty. Widać tu, że wspólnoty gruntowe stanowią własność mieszkańców, do których należą poszczególne grunty, nie stanowią własności gminnej.

Warto zwrócić uwagę na fakt, że nie wszyscy mieszkańcy muszą być współwłaścicielami wspólnoty gruntowej, z drugiej strony nie wszyscy współwłaściciele muszą być mieszkańcami danej gminy. W związku z tym, po ustaleniu aktualnego stanu nieruchomości, należy się zastanowić, czy realizacja przedsięwzięcia będzie spełniała warunki stawiane funduszowi sołeckiemu – przysłuży się poprawie jakości życia mieszkańców gminy, będzie zgodna ze strategią rozwoju wsi i będzie się mieściła w katalogu zadań własnych gminy.

Krajowa Rada Regionalnych Izb Obrachunkowych równocześnie podkreśliła, że środki przeznaczone na fundusz sołecki, mimo wyodrębnienia pozostają środkami jednostki samorządu terytorialnego , tak więc mają wobec nich zastosowanie wszystkie zasady wydatkowania środków publicznych  wynikające z obowiązujących przepisów prawa.

Dyskusja na temat funduszu sołeckiego i wspólnot gruntowych pojawiła się również podczas seminarium „Jak realizować fundusz sołecki”, które odbyło się w czerwcu 2010 roku. Podsumowanie tej dyskusji można znaleźć tutaj

Na wsiach jest znaczna część gruntów będących własnością tzw. wspólnot gruntowych, bez uregulowanego formalnego zarządu. Na tych gruntach są często ogólniedostępne stawy lub inaczej zagospodarowane tereny. Czy można z funduszu sołeckiego sfinansować np. oczyszczenie czy pogłębienie stawu, zorganizowanie boiska na tym terenie?

W przypadku braku formalnego zarządu (powołania spółki oraz ustanowienia organów zgodnie z ustawą z dnia 29 czerwca 1963 r. o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych) wspólnota gruntowa nie może zgodnie z art. 26 ust. 1 tejże ustawy skutecznie przekazać nieruchomości na cele publiczne lub społeczne. Nieruchomości wspólnot gruntowych nie mogą być traktowane jako nieruchomości wspólne dla mieszkańców sołectwa.

Nieruchomości te są własnością uprawnionych do udziału we wspólnocie gruntowej, którzy winni powołać spółkę do zarządu wspólnotą. Z powyższego wynika, iż na gruntach tych nie może być realizowany fundusz sołecki, ponieważ nie stanowią one własności gminy lub gmina nie ma prawnego tytułu do ich użytkowania.

Czy można usytuować plac zabaw na działce przekazanej przez wspólnotę gruntową na rzecz gminy w formie umowy użyczenia, czy należy to przekazać w formie prawnej tj. aktu notarialnego?

Wspólnota gruntowa działająca zgodnie z ustawą z dnia 29 czerwca 1963 r.  o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych może przekazać na cele publiczne grunt, który może zostać wykorzystany w celu przygotowania i wybudowania placu zabaw.

Jednakże umowa np. użyczenia (w tym wypadku nie musi mieć formy aktu notarialnego) będzie musiał być zawarta w imieniu gminy. Równocześnie zaznaczyć należy, iż wspólnoty gruntowe skutecznie mogą przeznaczyć na cele publiczne lub społeczne grunty jedynie za zgodą wójta lub burmistrza (art. 26 ust. 1 ustawy o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych).

Dlatego też dla skutecznej realizacji przedsięwzięcia z funduszu sołeckiego na nieruchomościach wspólnot gruntowych należy pamiętać że:
– przekazać nieruchomości na cele publiczne lub społeczne może wyłącznie wspólnota działająca (w formie spółki z powołanymi organami),
– przekazanie nieruchomości musi nastąpić za zgodą wójta, burmistrza.

Artykuły o tematyce wspólnot gruntowych autorstwa Pawła Pucha oraz Joanny Iwanickiej znajdą Państwo na stronie „Gazety Sołeckiej”: „Wspólnoty gruntowe”,  „Jak uporządkować stan prawny wspólnoty wiejskiej”.